Tolerantie

charlie

Gaat het bij Charlie Hebdo om meer dan het botvieren van libertaire, anarchistische vrijheid? Natuurlijk zijn de doden slachtoffers, slachtoffers van terroristen die het gemunt hebben op westerse waarden en symbolen, en die bereid zijn daarvoor te moorden. Daartegen moeten wij met zijn allen opkomen. Maar daarom hoeven we ons nog niet met de ‘waarden’ van Charlie Hebdo te vereenzelvigen. Evenmin impliceert het dat we allemaal dezelfde ‘waarden waar wij voor staan’ delen. Zelfs zij die onder die ene slogan vooral de ‘verlichte’ of de ‘democratische’ waarden verdedigen, vormen geen homogeen wij. De vrijheid van denken of van expressie is niet absoluut en kan dat ook niet zijn, ze heeft grenzen (bijvoorbeeld inzake nationale veiligheid of wetten tegen negationisme, racisme of antisemitisme).

Hoewel ook moslims (althans in westerse landen) overweldigend de terroristen openbaar afkeurden, kan een overgrote meerderheid van ‘onze’ moslims ook moeilijk begrijpen dat spotten met hun heilige symbolen zomaar aanvaard of zelfs toegejuicht wordt. Zij zijn het ook beu telkens weer opgezadeld te worden met al wat in naam van de islam waar ook ter wereld wordt uitgericht, en zich voortdurend daarvoor moeten verontschuldigen. Een godsdienst is geen onveranderlijke essentie, maar iets dat voortdurend, helaas soms erg traag, evolueert en niet losstaat van andere maatschappelijke en culturele factoren. Het komt erop aan de voorwaarden te scheppen waarin de islam een vanzelfsprekend en volwaardig onderdeel kan worden van ‘onze’ maatschappij. Al de rest is defaitistische politiek. Natuurlijk is het belangrijk dat niet de perceptie ontstaat dat de islam op een uitzonderlijke manier bevoordeeld en bevoorrecht wordt. Moet of mag men daarom helemaal geen rekening houden met bepaalde eigenheden van of binnen die godsdienst zoals de hoofddoek of het beeldverbod? Gelijke behandeling is soms ongelijke behandeling.

Een fundamenteel probleem dat onvermijdelijk met ‘onze’ moslims opgeklaard dient te worden is dit: hoe kan het door mensenwetten geordende samenleven ‘heiliger’ zijn dan ‘het Heilige’, zodanig dat aanvallen op of zelfs spot met ‘dat Heilige’ verdragen moet worden? Verdraagzaamheid betekent dan iets anders dan de onverschilligheid van ‘ieder moet kunnen doen en zeggen wat hij wil’. Tolerantie is hier een harde deugd die in een democratische samenleving onvermijdelijk is: het verdragen ter wille van een ander goed van wat eigenlijk onverdraaglijk is. We moeten duidelijk maken hoe wij als maatschappij ertoe gekomen zijn in te zien dat het samenleven van groepen met verschillende visies op het Heilige onmogelijk is zonder door mensen gemaakte en steeds aan nieuwe omstandigheden aanpasbare wetten. We moeten erop wijzen dat precies die scheiding tussen politiek en religie mogelijk maakt dat zij zelf in de nieuwe maatschappij waarin ze zijn terechtgekomen het Heilige überhaupt op hun manier kunnen beleven en niet gedwongen worden het af te zweren.

Het is niet zo dat alleen ‘de moslims’ een probleem hebben, dat hebben ‘wij’ evenzeer. Allereerst is er bij ons verregaand onbegrip en onwetendheid over en soms zelfs rabiate verwerping van al wat religie is: godsdienst wordt systematisch gereduceerd tot iets obscurantistisch – de achterlijke profeet of de belofte van de zeventig maagden in het hiernamaals – of tot vreemde poespas – het wrede slachten van dieren, het absurde verbod van bepaalde soorten voedsel. Ten tweede, opmerkelijk genoeg, de onwetendheid over wat vrijheid en democratie eigenlijk betekenen: alsof het louter gaat om ruimten waarbinnen men kan doen wat men wil, zolang men anderen niet schaadt, of instrumenten voor collectief succes en gewin. Ten derde, de reële angst bij mensen voor de snelle veranderingen in de maatschappij, een angst die zich door vernauwing van de blik gaat focussen op (bepaalde) ‘vreemdelingen’. Dat proces is enigszins begrijpelijk, maar het mag niet de vrije loop gelaten worden. Het slechtste wat men kan doen, is reële moeilijkheden ontkennen of de situatie rooskleuriger voorstellen dan ze is.

Herman De Dijn in DS 17 januari 2015

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s